Qadimiy Nil vodiysi Liviya sahrosi bilan chegaradosh hududda, yam-yashil ekinzorlaru, finikiy palmalar oaE~rnini sap-sariq qum tepaliklari egallaydigan joyda gaE~ayritabiiy shamoildagi togaE~lar koaE~zga tashlanadi. Bu togaE~larning qorasi juda uzoqdan Fayum vohasidan bir necha oaE~n kilometr uzoqlikdagi Qohira shahridan ham koaE~rinib turadi. GaE~aroyib koaE~rinish, geometrik aniqlik, tarixiy jozibadorlik, qudratli ulugaE~vorlik bularning barchasi Misr ehromlarida mujassam. Tadqiqotchi olimlar hozirgacha Nilning quyi oqimidan sahro qumlari ostida ming yillar davomida berkinib yotgan katta-kichik, zina shaklidagi yoki oaE~ta tekis sirtga ega yuzga yaqin ehromlarni aniqladilar. Bu ulkan inshootlar Misrning minglab yillik tarixidan hikoya qiluvchi qadimiy poytaxti Memfis shahrini oaE~rab turadi. Dunyoga dongaE~i ketgan uchta egizak piramidalar ham qadimiy va afsonaviy poytaxt joylashgan tekislik aE" Gizada qurilgan. Siz ularni bilasiz. Bular, Xeops, Xefren va Mikeren ehromlaridir. Piramidalar orasida eng yirigi Xeops (yoki misrcha nomi Xufu) ehromi boaE~lib, u IV sulola vakillari orasida eng qudratli firaE?avn Xufuga tegishlidir.Bu ulkan ehrom hozirgacha inson qoaE~l mehnatining ulkan namunasi sifatida saqlanib turibdi. Ehrom asosi toaE~rtburchak shaklda boaE~lib, yonlarning har birining uzunligi 227,5 metrga teng. Bu oaE~lcham bir-biridan hatto bir barmoq kengligi darajasida ham farq qilmaydi. Demak, Xeops piramidasini toaE~liq aylanib chiqishingiz uchun bir kilometrga yaqin yoaE~l bosib oaE~tishingizga toaE~gaE~ri keladi. Bu ulkan ehromning balandligi qurilgan paytida 146,5 metrga teng kelgan. Vaqt hakami qilichi ehrom choaE~qqisining ayni paytgacha qariyb 10 metrlik boaE~yini qirqdi. Hozir u 137 metrdir. Vaholanki, muqaddas kitoblarda qargaE~ishga uchragan firaE?avnlar qabri XIX asrgacha inson qoaE~li bilan bunyod etilgan dunyodagi eng baland inshootligicha qolgan. Balandlik jihatidan undan meaE?mor Eyfelning mahorati mevasi birinchi boaE~lib oaE~zib ketdi.

Gizadagi ehromlar ichida ulkanligi boaE~yicha ikkinchi oaE~rinda turuvchisi firaE?avn Xefrenga tegishli boaE~lib, u Xeops piramidasidan 40 yil keyinroq qurilgan. Bu ehrom asosi tomonlarining uzunligi 215 metrdan, balandligi esa 136 metrdir. Ehrom choaE~qqisidagi qadimiy bezak namunasi oq bazalt qoplamasi qisman saqlanib qolgan.

Uchinchi ehrom oldingi ikkitaga qaraganda ancha kichik. U firaE?avn Mikeringa tegishli boaE~lib, ming yillar davomida oaE~z nafisligini saqlab qola olgan. Bu kenja piramidaning tomonlarining uzunligi 108 metrdan, balandligi esa, 66,5 metrga (hozir 62 metr) teng boaE~lgan.

Ehromlarning qurilish tarixi ming yillar davomida dahshatli mehnat afsonasining saqlanib qolishiga sabab boaE~lgan. Biroq ulardan hech birida bu ulkan togaE~larning nega qurdirilganiga aniq javob boaE~luvchi dalil yoaE~q. XoaE~sh, Misr ehromlari nega qurilgan?

Ehromlar devorlaridagi turli shakllardagi rasmlar bu savolga eng haqqoniy javob bera oladi. Biroq tabiatda uchrovchi turli jismlarni aks ettirgan jismlarning rasmlari ortida yashiringan sirlarni tushunuvchi mahalliy ziyolini ming yillar davomida saqlash mumkin emas, albatta. Biroq, ularning peshona terlari bu qulf uchun eng munosib kalit boaE~ladi. 1913 yilda bir guruh ingliz tadqiqotchilari Nilning quyi oqimidan nomaaE?lum mutafakkir tomonidan yozilgan yunon-qadimiy misr tili lugaE~ati oaE~yib yozilgan taxtachani topib olishdi. Shu lugaE~at tufayli ayni paytda qadimiy Misr aholisi soaE~zlashgan tilning 20 foizini tushunish imkoni bor. Biroq biz bilishni xohlayotgan ehromlarning qurilish sababi qolgan 80 foizlik sirlar ostida yotibdi.

Quyida shu kunga qadar piramidalarning bunyod etilish tarixi bilan bogaE~liq ayrim tarixchi olimlarning fikrlari qayd qilingan:

Mire Shokir xonim (Misr) aE" aEsEhromlarda firaE?avnlarning abadiy tirik turish xohishi saqlangan. Ularning moaE~miyolangan jasadlari, rasmlardagi quyosh farzandi firaE?avn ekanligi toaE~gaE~risidagi tushunchalar aE" bularning barchasi yaqqol dalillardir.aEt

Anri Fukua (Frantsiya) aE" aEsNil daryosi qirgaE~ogaE~ida yashovchi mahalliy xalqning asosiy turmush tarzi shu daryo bilan bogaE~liq boaE~lgan. Buni oliy darajadagi hokimlar ham tushungan, albatta. Ehromlar yer sathi va quyosh nurining stabilligini saqlagan. Poytaxt yaqinida ogaE~ir massali togaE~lar toshqinlar mavsumidagi sel kelishini sezilarli miqdorda kamaytiradi.aEt U bu mulohazasini ehrom shaklida qurilgan dunyoning turli burchaklarida joylashgan boshqa inshootlar bilan davom ettiradi. Uning fikricha, Solomon orollarida va Yukatandagi qadimiy piramidalar ham xuddi ana shu maqsadlarda bunyod etilgan.

MaaE?lumot oaE~rnida aytib oaE~tish kerakki, Solomon orollaridagi piramidadan afsonaviy shoh Sulaymonning butun boshli xazinasi topilgan (1863 yil). Biroq bu inshootni tadqiq qilishni istagan oaE~ndan ortiq kashfiyotchilar toshlardan chiqadigan turli zaharli gazlar tufayli yarim yoaE~ldayoq safarlariga nuqta qoaE~yishga majbur boaE~lganlar. Biroq ingliz dengizchisi Godli Olgren shohning xazinasigacha yetib bora olgan edi.

Yukatandagi piramida esa astronomik kuzatuvlar uchun qurilgan, degan taxminlar bor.

Jeyson Gird (Buyuk Britaniya) aE" aEsEhromlar strategik maqsadlarga xizmat qilgan. U orqali mahalliy aholi poytaxtdan qariyb yuz chaqirim naridagi dushmanning harakatlarini bemalol kuzatib tura olgan. Bundan tashqari ular qadimiy Misr qoaE~shinining qudrati va madaniyatining buyukligini isbot qilish vositasi boaE~lgan.aEt Darhaqiqat, Ikkinchi jahon urushi davrida Birlashgan Qirollikning Afrikadagi havo hujumidan mudofaa tizimi ana shu ehromlar ustini imkon qadar tekislab, u yerda kuzatuv punktlari qurishgan.

Don Marklar (Buyuk Britaniya) aE" aEsEhromlar firaE?avn munajjimlari uchun observatoriya vazifasini oaE~tagan. Chunki aynan munajjim rohiblargina firaE?avn va xudolar orasida vositachi boaE~lishgan-da. Keyinchalik podsholar xudoga yaqinlikdan umidvor boaE~lib, moaE~miyolangan tanalarini ehrom ichida dafn etishlarini soaE~ragan.aEt

Yana shunday fikrlar ham borki, uni eshitib beixtiyor ogaE~izning tanobi qochadi. Masalan, Kaliforniyalik (AQSh) misrshunos Alba Gunte ehromlar inson qoaE~li bilan qurilmagan degan fikrda. Uning taaE?kidlashicha, bunday ulkan inshootni qurish uchun hatto zamonaviy texnikalar ham ojizlik qiladi. Bu ehromlar oaE~zga sayyoraliklar tomonidan qurib ketilgan. U oaE~z fikrlarini davom ettirar ekan, ehromlarning nihoyatda pishiq reja asosida qurilgani, uning toshlari orasiga hatto igna tigaE~i kirmasligi bilan fikrini isbotlamoqchi boaE~ladi.

Piramidalarning ichida maxsus xonachalar boaE~lib, bu shaxsan quyosh oaE~gaE~lining oaE~ziga atalgan. Chunki, firaE?avn vafotidan soaE~ng jasadi shu xonalardagi maxsus sarkofaglarda saqlangan. Biz mulohazalarimizni M. Shokir xonimning Xeops piramidasi bilan bogaE~liq qaydlari bilan davom ettiramiz.

aEsEhromning ichiga beshta maxsus qurilgan yoaE~lakchalar orqali kirish mumkin. Ammo ulardan faqat bittasigina sizni firaE?avn qabri joylashgan xonasigacha olib borishi mumkin. Chunki bu yoaE~lak boaE~ylab ancha keng yoaE~lakka va undan chiqqan bir nechta yoaE~laklarga duch kelasiz. Xullas, ehrom ichidagi yoaE~lakchalarning aEsshoxchalashiaEt sizning firaE?avn sarkofagigacha bormasligingiz uchun atay qurilgan. Sarkofag atrofidagi behisob boyliklarning talanishi mumkinligi meaE?morlarni oaE~sha davrdayoq bezovta qilgan. NotoaE~gaE~ri yoaE~lakchalarning oxiri yoaE~q... Xuddi labirint singari ulkan ehrom ichida chiqish yoaE~lini topa olmay halok boaE~lishingiz hech gapmas. (Kuzatuvlarim davomida chiqish yoaE~lagini topa olmagan baxtiqaro odamlar suyaklariga koaE~p marta duch kelganman)aEt.

Keng yoaE~lakdan chiqqan yoaE~lakchalardan biri sizni firaE?avn qabriga, undan chiquvchi maxsus yoaE~lak esa, siz aslida qidirayotganingiz tilladan qilingan taqinchoq va turli uy anjomlariga toaE~la maxsus xonaga olib boradi. Qadimgi misrliklar odam oaE~lganidan keyin shohning shoh, gadoning gado boaE~lib, boshqa dunyoda yashashda davom etishiga ishonganlar. Shuning uchun, firaE?avn oaE~zga dunyo darvozaboniga bir dunyo tillo taqinchoqlarini isbot qilib koaE~rsatgan va oldingi amalini oaE~zga dunyoda ham davom ettirgan.

Afsuski, odamzod hamisha boylikka oaE~ch. Memfis shimolidagi zinasimon Joser piramidasi va sahro ichida qurilgan Shulek ehromidangina izlangan narsalar chiqqan. Gizadagi uchala ulkan piramidalarning hech biridan na moaE~miyolangan jasad va na boylik chiqdi. Aftidan, quruvchi meaE?morlar anchayin puxta boaE~lgan koaE~rinadi...

Shahobiddin Musayev tayyorladi.











